تبلیغات
نماز - نماز شب و سحر خیزی از منظر قرآن
جمعه 27 اسفند 1389

نماز شب و سحر خیزی از منظر قرآن

   نوشته شده توسط: علی اکبر حسینی آشتیانی    نوع مطلب :*کیفیت نماز شب* ،ائمه ونماز ،

نماز شب و سحر خیزی از منظر قرآن مجید
نماز شب از منظر قرآن: در تفسیر کشف الاسرار چنین آمده که خدای تعالی در سوره مزمل فرمود: «ای محمد به دوستان ما بگوی چون که خواهید با ما راز و نیاز کنید روی به قبله شرع آرید و قدم در حضرت نماز نهید».

در قرآن کریم ۱۱۲ مرتبه در ۴۵ سوره درباره نماز اوامری آمده است و نیز در ۱۷ آیه آیاتی درباره نماز شب و دعوت بندگان برای برپا داشتن آن آمده است و این همه نشان از اهمیت فراوان خلوت شبانه با معبود محمود دارد..........

نماز شب و سحر خیزی از منظر قرآن مجید
نماز شب از منظر قرآن: در تفسیر کشف الاسرار چنین آمده که خدای تعالی در سوره مزمل فرمود: «ای محمد به دوستان ما بگوی چون که خواهید با ما راز و نیاز کنید روی به قبله شرع آرید و قدم در حضرت نماز نهید».

در قرآن کریم ۱۱۲ مرتبه در ۴۵ سوره درباره نماز اوامری آمده است و نیز در ۱۷ آیه آیاتی درباره نماز شب و دعوت بندگان برای برپا داشتن آن آمده است و این همه نشان از اهمیت فراوان خلوت شبانه با معبود محمود دارد.

این آیات عبارتند از: (اسرا ۷۹، فرقان ۶۴، سجده ۱۶و ۱۷، طه۳۰، ص ۳۷ و ۳۸، زمر ۹، ذاریات ۱۷و ۱۸، طور ۴۸، مزمل۲و۳و۴و۶، دهر ۲۵ و ۲۶، فجر۳).

در میان نوافل، «نماز شب‏» جایگاه خاصى دارد و تاكید فراوانى كه‏ در آیات قرآن و احادیث درباره آنست،به مراتب بیش از نمازهاى دیگر مستحب است و به همین جهت، اولیاء خدا بر آن مداومت و مواظبت‏ داشتند و به تهجد و عبادت نیمه شب مى‏پرداختند. تا آنجا كه نماز شب‏ را خداوند، بر بنده محبوبش حضرت محمد (ص) واجب ساخته و چنین فرمان داده بود:
«و من اللیل فتهجد به نافلة لك‏».
بخشى از شب را بعنوان نافله به تهجد بپرداز و سحر خیزى كن.

قرآن، در توصیف كسانى كه نیایشگران شب و اهل نماز شب‏اند، چنین می‌‏فرماید:
«و المستغفرین بالاسحار».
استغفار كنندگان در سحرها.

«و الذین یبیتون لربهم سجدا و قیاما».
آنانكه در حال سجود و قیام، براى خدا شب زنده‏دارى می‌‏كنند.

«كانوا قلیلا من اللیل ما یهجعون‏».
مردان خدا، مقدار كمى از شب‏ را می‌‏خوابیدند.

در قرآن كریم بارها خداوند به سحرگاهان قسم می‌خورد، خداوند در سوره فجر، آیات 1 تا 4 و در سوره تكویر، آیه 17 كه میفرماید (و اللّیل اذا عسعس) سوگند به شب، چون پشت گرداند. و همین طور در سوره مدّثّر، آیه 33 و 34.
همه این سوگندها نشانه عظمت پایان شب و سحر است و آن موقع كه تاریكی‌ها در حال تمام شدن و نور روشنى در حال بازگشتن است.

در سوره مزّمّل آیه 2، خداوند میفرماید: (یقم اللّیل إلاّ قلی) و در همین سوره اشاره به ترتیل قرآن در این وقت دارد.

در سوره بنی‌ اسرائیل، بعد از آیه 78، كه مربوط به نمازهاى یومیه است، در آیه 79 میفرماید:
«و من اللّیل فتهجّد به نافلة لك عسى أن یبعثك ربّك مقاماً محموداً».
و پاسى از شب را زنده بدار تا براى تو به منزله نافلهاى باشد.
امید كه پروردگارت تو را به مقامى ستوده برساند.

و در سوره مزّمّل، به دنبال همان توصیه شب‌ زنده ‌دارى و قرائت قرآن میفرماید:
«یإنّ ناشئة اللّیل هى أشدّ و طناً و أقوم قی».
مسلّماً نماز و عبادت شبانه پا برجاتر و با استقامت‌تر است.

و دلیل آن را در آیه 7 میآورد كه: «یإنّ لك فى النّهار سبحاً طوی».
و تو را در روز، آمد و شدى دراز است.
نتیجه این كه، نماز شب و شب زنده‌ دارى و قرائت قرآن در شب، دستور مؤكّد قرآن كریم است و باعث بیدارى قلب و تزكیه و تهذیب انسان می‌شود.

خداوند در قرآن كریم می‌فرماید:
«و هوالذی جعل لكم الیل لباسا و النوم سباتا...»
او (خداوند سبحان) كسی است كه شب را برای شما لباس (و پوشش) قرارداد و خواب را مایه استراحت و... شما قرارداد.
كلمه «لیل» بیش از بیست بار در آیات قرآن كریم ذكر شده است و در این آیه هم خداوند متعال به شب و فوایدی كه انسانها از این نعمت خداوندی می‌برند اشاره فرموده است. از آیه استفاده می‌شود كه شب بنابر مصالحی كه برای انسانها داشته قرار داده شده است: «جعل لكم الیل لباسا...».
یعنی: شب را برای پوشش شما قرار داد و این كار هم فقط توسط پروردگار قادر متعال و بنابر حكمت و مصلحت و مهر و محبت بی‌بدیل او انجام شده است.

و در جایی دیگر از قرآن خداوند می‌فرماید: «اناانزلناه فی لیله القدر».
ما قرآن را در شب قدر نازل كردیم.

نزول قرآن در شب قدر بوده است و شب قدر شبی است كه از هزار ماه یعنی حدود 84 سال كه یك عمر می‌باشد، برتر است.

معراج پیامبر اسلام (ص) هم در شب اتفاق افتاده است:
«سبحان الذی اسری بعبده لیلا من المسجدالحرام الی ...».
پاك و منزه است خداوندی كه بنده‌اش را در یك شب از مسجدالحرام به ...

خداوند متعال به پیامبر اكرم (ص) سفارش فرموده‌اند كه در شب به پا خیز و قرآن بخوان زیرا امرسنگین نبوت را بزودی بر تو القاء خواهیم كرد و باید برای آن آماده شوی.

«یا ایها المزمل قم الیل الا قلیلا نصفه اوانقص منه قلیلا. اوزد علیه ورتل القرآن ترتیلا. انا سنقلی علیك قول ثقیلا».
نیمی از شب را یا كمی از آن كم كن. یا بر نصف آن بیفزا و قرآن را با دقت و تأمل بخوان زیرا ما به زودی سخنی سنگین به تو القا خواهیم كرد.

سپس در آیه بعد از عبادات شبانه به عنوان عباداتی بسیار ارزشمند یاد فرموده است:
«ان ناثئه الیل هی اشد و طاوا قوم قیلا».

مسلماً نماز و عبادت شبانه پا برجاتر و با استقامت‌تر است و ...

در قرآن كریم یك سوره به نام «اللیل» یعنی شب وجود دارد كه در این سوره خداوند سبحان به شب قسم یاد فرموده است: (والیل اذا یغشی). و قسم به شب وقتی جهان را بپوشاند. بسیاری از بزرگان و عرفا در عرصه شب با ذكر و تلاوت قرآن و نماز و تهجّد و تفكر در آفرینش به درجات بالای انسانی رسیده‌اند. نه فقط رزق و روزی مادی دریافت كرده‌اند بلكه بر سفره‌هایی نشسته‌اند كه سرشار از مائده‌های آسمانی و روزی‌های روحانی بوده است و از این رهگذر احتیاجات مادی و معنوی دنیا و آخرت خویش را تأمین كرده‌اند:

«ان المتقین فی جنات و عیون اخذین ما اتاهم ربهم انهم كانوا قبل ذالك محسنین. كانوا قلیلا من الیل مایهجعون و بالاسحارهم یستغفرون ...».
به یقین پرهیزكاران در باغهای بهشت و در میان چشمه سارها قرار دارند و آنچه پروردگارشان (از نعمت‌ها) به آنها بخشیده را دریافت می‌كنند (زیرا در دنیا) از نیكوكاران بودند. آنها كمی از شب را می‌خوابیدند و در سحرگاهان استغفار می‌كردند و...

سپس خداوند متعال به رابطه راز و نیاز شبانه با گسترش و وسعت رزق و روزی اشاره می‌فرمایند و دریچه‌ای از حق و حقیقت را به روی مؤمنان می‌گشایند كه بدانید و آگاه باشید كه برخلاف آنچه تصور می‌كنید كه روزی و وسایل امرار معاش شما در دست این و آن یا در این انبار و آن انبار است بدانید كه روزی شما در آسمان است و توسط خداوند متعال و بنابر مصلحت و حكمت او كه بستگی به معنویت و شایستگی و اطاعت شما از حق و ظرفیت ظرف وجودتان دارد تقسیم می‌شود:
«و فی السماء رزقكم و ماتوعدن. فورب السماء والارض انه لحق مثل ما انكم تنطقون».
و روزی شما در آسمان است و آنچه به شما وعده داده می‌شود سوگند به پروردگار آسمان و زمین كه این مطلب حق است همانگونه كه شما سخن می‌گویید.

«الحمدللّه ربّ العالمین و صلّى اللّه على سیّدنا محمّد و آله اجمعین لاسیّما بقیّة اللّه فى الا رضین و اللّعن الدّائم على اءعدائهم من الا ن إلى قیام یوم الدین».
یكى از امورى كه باید همه مسلمانان مورد عنایت قرار دهند، سحرخیزى و تهجّد و راز و نیاز سحرگاهان است.

در قرآن كریم بیش از ده مورد، این مسأله یاد شده و با عباراتِ گوناگون از سحرخیزان و شب زنده‌داران، تجلیل و تمجید شده است.
«تَتَجافى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمضاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ، فَلا تَعَلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْیُنٍ جَزاءً بِما كانُوا یَعْلَمُونَ».
پهلوهاى آنان از بسترها، تهى مى‌شود و از جایگاه خودشان بر مى‌خیزند و پروردگارشان را از روى بیم و امید مى‌خوانند و از آنچه به آنان داده‌ایم انفاق مى‌كنند، كسى نمى‌داند كه به پاداش اعمال آنها چه چیزهایى كه باعث چشم روشنى است، براى آنها ذخیره شده است.

پس خوشا به حال كسانى كه به وقت سحر استغفار كنند و شراب مهر به جام عشق در آن وقت بنوشند كه خداوند فرموده: محبوب ترین مردم نزد من كسانى هستند كه هنگام سحر از من آمرزش خواهند.

و در سوره قدر می‌فرماید: «انا انزلناه فی لیله القدر».
ما قرآن را در شب قدر نازل كردیم.

نزول قرآن در شب قدر بوده است و شب قدر شبی است كه از هزار ماه یعنی حدود 84 سال كه یك عمر می‌باشد، برتر است.

در قرآن كریم یك سوره به نام «اللیل» یعنی شب وجود دارد كه در این سوره خداوند سبحان به شب قسم یاد فرموده است: «والیل اذا یغشی» و قسم به شب وقتی جهان را بپوشاند.

بسیاری از بزرگان و عرفا در عرصه شب با ذكر و تلاوت قرآن و نماز و تهجد و تفكر در آفرینش به درجات بالای انسانی رسیده‌اند. نه فقط رزق و روزی مادی دریافت كرده‌اند بلكه بر سفره‌هایی نشسته‌اند كه سرشار از مائده‌های آسمانی و روزی‌های روحانی بوده است و از این رهگذر احتیاجات مادی و معنوی دنیا و آخرت خویش را تأمین كرده‌اند.

شب بهترین زمان برای تماشای ستارگان و سیاره‌ها و كهكشانها و مطالعات نجومی و پی‌بردن به رمز و راز سایر كرات و كهكشان‌ها است. در عرصه شب منظر بدیع ستارگان و كهكشان‌ها برای هر انسان اندیشمند و صاحب تفكری تماشاگه راز است:

«ان فی... اختلاف الیل والنهار لایات لالی الالباب الذین یذكرون الله قیاما و قعودا و علی جنوبهم و یتفكرون فی خلق السماوات والارض ربنا ما خلقت هذا باطلا سبحانك فقنا عذاب النار».
مسلماً در... اختلاف شب و روز نشانه‌های روشنی برای خردمندان است. همان كسانی كه خدا را در حال ایستاده و نشسته و آنگاه كه بر پهلو خوابیده‌اند یاد می‌كنند و در اسرار آفرینش آسمانها و زمین می‌اندیشند و می‌گویند: بارالها! اینها را بیهوده نیافریده‌ای؛ منزهی تو، ما را از عذاب آتش نگهدار.

خداوند در آیه‌های آخر سوره بنی‌ اسرائیل میفرماید:
به آنهایی که نماز شب میخوانند و تهجد میکنند من مقام محمود و پسندیده میدهم.
«و من الیل فتهجد به نافله لك عسى ان یبعتك ربك مقاماً محمودا».

به شب بر خیز (اى محمد) و نمازگزار، این افزونى است براى تو، امید كه خداوند تو را به ایستادن گاهى پسندیده بر پا دارد، كه پیشینیان و پسینیان، تو را در آن كار (نماز نافله) بستایند.

  مقام محمود چیست ؟
مقام محمود چنانكه از لفظش پیداست معنى وسیعى دارد كه شامل هر مقامى كه درخور ستایش باشد میشود ولى مسلماً در اینجا اشاره به مقام ممتاز و فوق العادهاى است كه براى پیامبر در سایه عبادتهاى شبانه و نیایش در دل سحر حاصل می‌شده است.

مفسرین در مورد مقام محمود گفته‌اند كه این مقام همان شفاعت كبراى پیامبر است.

این تفسیر در روایات متعددى نیز وارد شده است: در تفسیر عیاشى از امام باقر (ع) یا امام صادق (ع) میخوانیم كه در تفسیر جمله «عسى ان یبعثك ربك مقاما محمودا» فرمود: «هى الشفاعة».

بعضى از مفسران كوشش كرده‌اند كه از مفهوم خود آیه این حقیقت را دریابند: آنها معتقدند كه جمله «عسى ان یبعثك» دلیل بر این است كه این مقامى است كه خدا در آینده به تو خواهد داد. مقامى است كه ستایش همگان را برمى‌انگیزد، زیرا سودش به همگان میرسد، (چرا كه محمود در جمله بالا مطلق است و هیچگونه قید و شرطى ندارد).

از این گذشته حمد و ستایش در برابر یك عمل اختیارى است، و چیزى كه واجد همه این صفات باشد چیزى جز شفاعت عامه پیامبر (صلى اللّه علیه و آله و سلّم) نیست.

این احتمال نیز وجود دارد كه مقام محمود همان نهایت قرب به پروردگار است كه یكى از آثارش شفاعت كبرى میباشد.
گرچه مخاطب در این آیه ظاهراً پیامبر (ص) است، ولى از یك نظر میتوان حكم آن را تعمیم داد و گفت همه افراد با ایمان كه برنامه الهى روحانى تلاوت و نماز شب را انجام میدهند سهمى از مقام محمود خواهند داشت، و به میزان ایمان و عمل خود به بارگاه قرب پروردگار راه خواهند یافت، و به همان نسبت میتوانند شفیع و دستگیر واماندگان در راه شوند.
زیرا مى‌دانیم هر مؤمنى در شعاع ایمان خود از مقام شفاعت برخوردار خواهد بود، ولى مصداق اتم و اكمل این آیه شخص پیامبر (ص) است.
به همین دلیل دوستان خدا همیشه از عبادتهای آخر شب برای تصفیه‌ روح و حیات قلب و تقویت اراده و تكمیل اخلاص نیرو می‌گرفته‌اند.
در آغاز اسلام نیز پیامبر (ص) با استفاده از همین برنامه‌ روحانی مسلمانان را پرورش داد و شخصیت آنها را آن قدر بالا برد كه گویی آن انسان سابق نیستند، یعنی از آنها انسانهای تازه‌ای آفرید مصمم، شجاع، با ایمان، پاك و با اخلاص و شاید مقام محمود كه در آیات فوق به عنوان نتیجه‌ نافله شب آمده است اشاره به همین حقیقت نیز باشد.

بررسی روایاتی كه در منابع اسلام در فضیلت نماز شب وارد شده نیز روشنگر همین حقیقت است؛ به عنوان نمونه:
1ـ پیغمبر اكرم (ص) می‌فرماید:
«خیركم من اطاب الكلام و اطعم الّطعام و صلَّی باللیل و الناس نیام».


در سوره الزمر (آیه 9) آمده: آیا انسان ناسپاس بهتر است یا انسانی كه در دل شب سجده می‌كند و خدای را سپاس می‌گوید، و قنوت خوان است و او از وحشت عذاب آخرت به امید رحمت خداوند برپا می‌ایستد و نماز می‌خواند.

و همچنین در سوره ذاریات (آیه 17) آمده است: آن پرهیزكارانی كه بی‌گمان در بهشت مكان داده شده‌اند آنهایی هستند كه شب‌ها كم می‌خوابند و سحرگاهان به استغفار و طلب آمرزش می‌پردازند. این عبادات شب زنده‌دار شب را كم می‌خوابند و به عبادت مشغول می‌شوند، اما به عبادت خود مغرور نیستند و در هنگام سحر از خداوند طلب آمرزش می‌كنند.

در سوره سجده (آیه 16) آمده است كه: آنها پهلوهای خود را از بستر گرم برمی‌گیرند، و از خوابگاه خوش دوری می‌گزینند و خالق و ربّ خویش را می‌خوانند و از ترس گناهان خویش به رحمت او چشم می‌دوزند و از آن چیزی كه خدا قسمت آنها كرده و روزیشان نموده است انفاق می‌كنند.

(دو تفسیر در روایات اسلامى وارد شده: تفسیرى به نماز عشاء و اشاره به اینكه مؤمنان راستین بعد از نماز مغرب و قبل از نماز عشاء به بستر نمىروند مبادا خواب آنها را بگیرد، و نماز عشایشان از دست برود زیرا در آن زمان معمول بوده كه در آغاز شب به استراحت می‌پرداختند و نماز مغرب و عشاء را طبق دستور استحباب جدائى میان (نمازهاى پنجگانه) از هم جدا مىكردند و هر كدام را در وقت فضیلت خود بجا می‌آورند. هرگاه بعد از نماز مغرب و قبل از وقت عشا مىخوابیدند ممكن بود براى نماز عشا بیدار نشوند).

در سوره مزمل (آیه 6) آمده است: خواندن آیات و نماز و راز و نیاز كردن با خداوند و هم صحبت شدن با او در دل شب استوارتر و بهتر است.

در سوره دهر (آیه 26) آمده است كه: خواندن آیات و نماز و راز و نیاز كردن با خداوند و هم صحبت شدن با او در دل شب استوارتر و بهتر است.

در سوره آل عمران (آیه 17) آمده است كه: این بندگان، صابر و شكیبا در بلایا و سختی‌ها، راست گفتار و فرمانبر در هر حال و انفاق كنندگان از اموال و آمرزش خواهان در سحرگان. (پس بندگان واقعی خداوند هم صابرند و هم صادق و هم فرمانبر از امر خدایند و هم انفاق كننده و هم استغفار كننده در سحرگاهان و ما می‌دانیم در نماز شب و در نماز وتر مستحب است هفتاد بار استغفار شود.

در سوره آل عمران (آیه 112) آمده است كه: اهل كتاب همه یكسان نیستند، بلكه عده‌ای از آنها هستند كه قیام به حق و ایمان می‌كنند و پیوسته در اوقات شب آیات خداوند را تلاوت می‌نمایند در حالیكه سجده می‌نمایند.

در سوره فرقان (آیه 64) آمده است كه: و آنان كه برای رضای پروردگار خویش شب‌ها یا در حال سجده هستند و یا اینكه ایستاده‌اند آنها شب را تا به صبح بیدارند و خدایشان را عبادت می‌كنند.

در سوره المزمل (آیه 2) آمده است كه: برخیز شب (برای عبادت و نماز) مگر اندكی (كه در این اندك فقط بخواب) نیمی از آن را یا كم كن از آن اندكی.

در سوره الفجر (آیه 3) آمده است كه: سوگند به شَفع و سوگند به وَتر. (كلمات شفع و وَتر را معانی مختلفی كرده‌اند كه از جمله معانی، شفع اشاره به نماز دو ركعتی و وَتر نماز یك ركعتی در این فریضه الهی است.

در قرآن مجید از پاداش بزرگ و نفیسی كه خداوند به زاهدان شب عنایت می‌كند، خبر داده، می‌فرماید: «فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْیُنٍ جَزاءً بِما كانُوا یَعْمَلُونَ».
هیچ كس نمی‌داند كه در ازای كاری كه انجام داده‌اند، چه (پاداش مهم) و چشم روشنی‌ای برای آنها نهفته شده است.

حضرت امام صادق (ع) در تفسیر این آیه شریفه فرمود:
«ما مِنْ حَسَنَةٍ إِلاّ وَ لَها ثَوابٌ مُبَیَّنٌ فِی الْقُرْانِ إِلّا صَلاةُ اللَّیْلِ فَإِنَّ اللهَ عَزَّ اسْمُهُ لَمْ یُبَیِّنٌ ثَوابَها لِعِظَمِ خَطَرِها قالَ: فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ».
هیچ كاری نیكی نیست جز آنكه پاداشش در قرآن بیان شده است مگر نماز شب كه خداوند به خاطر عظمت شأن آن ثوابش را برملا نكرده و فرموده است: «فَلا تَعلَمُ نَفس».

ممكن است در اینجا این سؤال پیش آید كه چرا پاداش عظیم نماز شب مخفی نگاه داشته شده است؟ این سؤال را به سه شكل می‌توان پاسخ داد:

1. كارهای ارزشمند و عظیم چنان است كه حقیقت آنها به سادگی قابل درك نیست، در عین حال پنهان داشتن پاداش آنها نشاط انگیزتر است.
2. قرّة‌العین و چشم روشنی، آن قدر بزرگ و گسترده است كه دانش انسان از رسیدن به تمام خصوصیات آن ناتوان است.
3. چون «نماز شب» مخفیانه و دور از چشم دیگران انجام می‌گیرد، پاداش آن نیز پنهان و دور از چشم مردمان است.


برچسب ها: امام زمان ،

 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.